Java-ya giriş

// 1.1

Televizor pultundan dünyanın serverlərinə

Zaman xəttində bir il seçin. Hekayəni ox düymələri ilə addım-addım da izləyə bilərsiniz.

// 1.2

James Gosling: Java-nın atası

1995-ci ildə Sun yeni dili The Java Language: A White Paper sənədində təqdim etdi. Orada Java-nı on bir məşhur sifətlə (buzzwords) təsvir etdilər. Sifətin üzərinə klikləyin: o vaxt nə demək idi, bu gün nə deməkdir?

“Java sadə, obyektyönümlü, şəbəkəyə uyğun, interpretasiya olunan, etibarlı, təhlükəsiz, arxitekturadan asılı olmayan, portativ, yüksək məhsuldar, multithreaded, dinamik dildir.”

// 2.1

Java həm dil, həm də platformadır

Java ümumi təyinatlı, statik tipli, obyektyönümlü proqramlaşdırma dilidir. Siz kodu bytecode-a kompilyasiya edirsiniz. Bu bytecode-u isə Java Virtual Machine (JVM) icra edir.

// 2.2

Java bu gün harada işləyir

Siz hər gün Java ilə işləyən sistemlərə rast gəlirsiniz. Sadəcə onlar adətən gözə görünmür.

// 2.3

Java JavaScript deyil

Adlar ona görə oxşayır ki, 1995-ci ildə Netscape ilə Sun marketinq razılaşması bağlamışdı. Dillərin özü isə tamam fərqlidir. Bir zarafat da var: Java JavaScript-ə nə qədər bənzəyirsə, xal da xalçaya o qədər bənzəyir.

// 2.4

Hər altı aydan bir yeni Java

2018-ci ildən bəri hər mart və sentyabrda yeni versiya çıxır. İki ildən bir çıxan versiya LTS olur, yəni uzunmüddətli dəstək (long-term support) alır. LTS versiyası illərlə yenilənir, ona görə şirkətlər production-da məhz onu işlədir. Versiyanın üzərinə klikləyin və nə gətirdiyinə baxın.

// 3.1

Kodu işə salmağın iki yolu

Prosessor (CPU) yalnız maşın kodunu başa düşür. Ona görə hər dil mənbə kodunu bir yolla maşın koduna çatdırmalıdır.

// 3.2

Main.java faylından “Hello, World!” nəticəsinə

Yol beş mərhələdən keçir. Mərhələnin üzərinə klikləyin və ya “Növbəti” düyməsini basın.

// 3.3

Bir dəfə yaz, hər yerdə işlət

// 3.4

JDK, JRE və JVM

Bu üç adı tez-tez eşidəcəksiniz. Onlar matryoşka kimi bir-birinin içində yerləşir. Təbəqənin üzərinə klikləyin.

// 3.5

JVM-in içində

JVM-in üç əsas hissəsi var. Biri siniflərinizi yükləyir, biri proqram işləyərkən verilənləri saxlayır, üçüncüsü isə kodu icra edir. İstənilən qutunun üzərinə klikləyin.

// 3.6

Java işlədikcə niyə sürətlənir

JVM hər metodun neçə dəfə işlədiyini sayır. Metod “isti” olanda JIT kompilyatoru onu maşın koduna çevirir. Aşağıdakı metodu çağırın və onun pillə-pillə necə qalxdığına baxın.

static int square(int x) {
    return x * x;
}

// 3.7

JDK-nın içindəki alətlər

İlk üçünü elə bu gün işlədəcəksiniz. Qalanları kursun sonrakı dərslərində lazım olacaq.

// 4.1

Sizə nə lazımdır

// 4.2

JDK-nı quraşdırın və yoxlayın

$ java -version
openjdk version "25.0.1" 2025-10-21 LTS
OpenJDK Runtime Environment Temurin-25.0.1+8 (build 25.0.1+8-LTS)
OpenJDK 64-Bit Server VM Temurin-25.0.1+8 (build 25.0.1+8-LTS, mixed mode, sharing)
$ javac -version
javac 25.0.1

// 4.3

İlk IntelliJ layihəniz

// 5.1

Hello World-un anatomiyası

Cəmi beş sətirdir, amma hər sözün öz işi var. İşarələnmiş hissənin üzərinə klikləyin və ya siçanı aparın.

public class Main {
    public static void main(String[] args) {
        System.out.println("Hello, World!");
    }
}

// 5.2

Terminalda kompilyasiya və icra

IntelliJ-də Run düyməsi bu addımları sizin yerinizə edir. Amma içəridə nə baş verdiyini görmək üçün onları bir dəfə əl ilə edin. Aşağıdakı məşq terminalında əmr yazın və ya təkliflərdən birinə klikləyin.

// 5.3

Qəsdən sındırın

Xəta etmək normaldır, onu oxumaq isə bacarıqdır. Bir səhv seçin və javac-ın nə çap etdiyinə baxın. Sonra onu necə düzəltməyi öyrənin.

// 5.4

Java 25 ilk proqramı qısaldır

Java 25-də kompakt mənbə faylları (compact source files) gəldi. Kiçik proqramda artıq sinfi, static sözünü və String[] args hissəsini yazmaya bilərsiniz.

// 5.5

JShell: Java-nı faylsız sınayın

Terminalda jshell yazın, qarşınızda interaktiv Java konsolu açılacaq. Tez bir şey yoxlamaq üçün idealdır. Düyməni basmamış hər sətrin nə çap edəcəyini təxmin edin.

JShell-dən /exit ilə çıxırsınız. /vars dəyişənlərinizi göstərir, /help isə qalan hər şeyi.

// 5.6

Qaydalar və adlandırma razılaşmaları

Solda qaydalar var: birini pozsanız, kod kompilyasiya olunmayacaq. Sağda isə razılaşmalar (conventions) var. Onları pozsanız, kod kompilyasiya olunacaq, amma hər Java proqramçısı bunu dərhal görəcək.

// birsətirlik şərh
/* bir neçə sətirdən
   ibarət şərh */
/** Javadoc: sinfi və ya metodu təsvir edir */

// 6.1

Əsas nəticələr

1. Java-nı 1991–1995-ci illərdə Sun Microsystems-də James Gosling-in komandası yaradıb. Bu gün Java Oracle-ındır, amma onu OpenJDK layihəsində açıq şəkildə inkişaf etdirirlər.

2. javac .java fayllarını bytecode-a (.class) kompilyasiya edir. Bu bytecode-u isə JVM icra edir. Java hər yerdə məhz buna görə işləyir.

3. JDK = JRE + proqramlaşdırma alətləri. JRE = JVM + standart kitabxana. Proqramçı kimi sizə JDK lazımdır.

4. JIT kompilyatoru isti kodu sürətləndirir. Zibil toplayıcı (garbage collector) isə yaddaşı sizin yerinizə boşaldır.

5. Hər altı aydan bir yeni Java çıxır. Java 25 hazırkı LTS versiyasıdır, biz də onunla işləyirik.

6. Kompilyasiya xətası faylı, sətri və problemi göstərir. Xətaları yuxarıdan aşağı oxuyun.

// 6.2

Özünüzü yoxlayın

Cəmi on sual var. Cavabı seçən kimi düzgününü görəcəksiniz.

// 6.3

Ev tapşırığı

Bitirdiyiniz tapşırığı işarələyin. İşarələr yalnız bu brauzerdə qalır.

// 6.4

int age = 25;
double price = 9.99;
boolean isJavaFun = true;
char grade = 'A';
String name = "Java";